<h3 class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">अरहर की पत्तियों का महत्व</span></h3> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">भाकृअनुप-भारतीय कृषि अनुसंधान संस्थान</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">पूसा</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">नई दिल्ली ने अरहर की कम अवधि </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">(</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">ईएसडी) वाली किस्मों का विकास किया है। आईजीपी क्षेत्र में धान की जगह अरहर की ये किस्में लगा सकते हैं। एक नई<span style="mso-spacerun: yes;"> </span>वैज्ञानिक तकनीकी के अंतर्गत अरहर की पत्तियों को खेत में ही गिराकर जैविक कार्बन की मात्रा बढ़ा सकते हैं। शाकाहारी लोगों के लिए अरहर की दाल से प्रोटीन की पूर्ति की जा सकती है। अरहर की पत्तियों व फलियों के छिलके पशुओं के लिए पौष्टिक चारे के रूप में उपयोग किए जा सकते हैं। यह फसल उगाने से इसकी जड़ों में पाये जाने वाले राइजोबियम जीवाणु</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">मृदा में नाइट्रोजन की मात्रा में वृद्धि करते हैं। इसके अतिरिक्त अरहर</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">मृदा क्षरण रोकने व वायु प्रतिरोधक फसल के रूप में भी उपयोगी है। इसे मिश्रित फसलों के रूप में अन्य फसल के साथ उगाकर भी अतिरिक्त आय प्राप्त की जा सकती है।</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"><img src="https://static.vikaspedia.in/mediastorage/image/MK1.jpg" width="280" height="200" /></span></p> <h3 class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">फसलचक्र में दलहन का समावेश</span></h3> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">आने वाले वर्षों में कृषि के लिए सबसे बड़ी चुनौती</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">भूख और कुपोषण से निपटना है। दुर्लभ जल संसाधन</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">आवर्ती(बार-बार) सूखा</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">घटती कृषि भूमि के साथ बढ़ती आबादी के लिए पर्याप्त भोजन प्रदान करना है। वर्तमान कृषि को उत्पादन उन्मुख से मुनाफे वाली टिकाऊ कृषि में बदलने की आवश्यकता है। भारत में हरित क्रांति से फसल उत्पादन में वृद्धि हुई</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">लेकिन उर्वरकों की सही मात्रा व अनुपात में उपयोग नहीं करने से मृदा की गुणवत्ता में गिरावट आयी है। हाल ही में मृदा स्वास्थ्य कार्ड के माध्यम से जो मृदा आंकड़े सामने आये हैं,</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif;"> </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">उनमें अधिकांश मृदा में जैविक कार्बन की कमी पायी गयी। यह मृदा स्वास्थ्य के लिये सभी आवश्यक पोषक तत्वों को उपलब्ध करने वाला आधार </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">(</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">स्त्रोत) माना जाता है। जैविक कार्बन की कमी का मुख्य कारण है। लगातार पोषक तत्वों का दोहन किया जाना। किसान जैविक कार्बन की पूर्ति के लिये समान्यतः गोबर की खाद का उपयोग करते हैं</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">इसकी उपलब्धता में कमी के कारण पर्याप्त खाद उपलब्ध नहीं है। किसान के गोबर की खाद की पूर्ति के लिए अन्य स्त्रोतों की आवश्यकता है। इंडो-गंगा के मैदानी </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">(</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">आईजीपी) क्षेत्र में एकल फसलचक्र </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">(</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">धान-गेहूँ) लेने से मृदा स्वास्थ्य में गिरावट आ रही है। कृषि उत्पादकता को बनाए रखने के लिए संतुलित पोषक तत्वों के प्रबंधन की आवश्यकता है। किसान को एकल फसल प्रणाली में बदलाव के साथ फसलचक्र में दलहन का समावेश करना चाहिए।</span></p> <h3 class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">अरहर की पत्तियों से खाद बनाने की वैज्ञानिक विधि </span></h3> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">भाकृअनुप-भारतीय कृषि अनुसंधान संस्थान</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">पूसा नई दिल्ली ने पांच वर्षों तक अरहर की पत्तियों को खेत में गिराकर नया अनुसंधान किया है। खेत में लगभग </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">1.2 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">से </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">1.4 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">टन प्रति हैक्टर प्रतिवर्ष पत्तियों के अवशेषों को खेत में मिलाया जाता है। इससे खेत में कार्बन की मात्रा में </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">0.4 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">से </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">0.6 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">प्रतिशत तक बढ़ोतरी पाई गई। अरहर की खेती दोमट या चिकनी दोमट एवं कपास की भारी काली मृदाओं</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">जिनमें जल निकास की उचित व्यवस्था हो</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">में सफलतापूर्वक की जा सकती है। आर्द्र व शुष्क दोनों प्रकार के गर्म जलवायु के क्षेत्रों में अरहर की खेती की जा सकती है। जिन क्षेत्रों में सिंचाई की सुविधा उपलब्ध है</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">वहां </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">1 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">से </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">15 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">जून तक फसल की बुआई करनी चाहिए। हाल के वर्षों में अरहर की अतिरिक्त कम अवधि वाली किस्मों का विकास हुआ है। यह </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">(</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">सारणी-</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">1</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">) परंपरागत किस्मों से तीन से चार सप्ताह पहले परिपक्व हो जाती है। इन किस्मों को धान के स्थान पर ले सकते हैं। और रबी फसल की भी समय पर बुआई की जा सकती है।</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"><img src="https://static.vikaspedia.in/mediastorage/image/cMK2.jpg" width="250" height="210" /></span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"><span lang="HI" style="font-size: 11pt; line-height: 107%;">सरणी </span><span style="font-size: 11pt; line-height: 107%;">1. </span><span lang="HI" style="font-size: 11pt; line-height: 107%;">अरहर की कम अवधि वाली उन्नत किस्में क्र.सं. उन्नत किस्में किस्म की गुणवत्ता </span></span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"> </p> <table class="MsoTableGrid" style="border: none;" border="1" cellspacing="0" cellpadding="0"> <tbody> <tr> <td style="width: 53.75pt; border-width: 1pt; border-color: windowtext; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="72"> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-ascii-font-family: 'Kruti Dev 010'; mso-hansi-font-family: 'Kruti Dev 010'; mso-bidi-font-family: Mangal; mso-bidi-theme-font: minor-bidi; mso-bidi-language: HI;">क्र.सं</span></p> </td> <td style="width: 103.5pt; border-top-width: 1pt; border-right-width: 1pt; border-bottom-width: 1pt; border-top-color: windowtext; border-right-color: windowtext; border-bottom-color: windowtext; border-left: none; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="138"> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-ascii-font-family: 'Kruti Dev 010'; mso-hansi-font-family: 'Kruti Dev 010'; mso-bidi-font-family: Mangal; mso-bidi-theme-font: minor-bidi; mso-bidi-language: HI;">उन्नत किस्में</span></p> </td> <td style="width: 310.25pt; border-top-width: 1pt; border-right-width: 1pt; border-bottom-width: 1pt; border-top-color: windowtext; border-right-color: windowtext; border-bottom-color: windowtext; border-left: none; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="414"> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-ascii-font-family: 'Kruti Dev 010'; mso-hansi-font-family: 'Kruti Dev 010'; mso-bidi-font-family: Mangal; mso-bidi-theme-font: minor-bidi; mso-bidi-language: HI;">किस्म की गुणवत्ता</span></p> </td> </tr> <tr> <td style="width: 53.75pt; border-right-width: 1pt; border-bottom-width: 1pt; border-left-width: 1pt; border-right-color: windowtext; border-bottom-color: windowtext; border-left-color: windowtext; border-top: none; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="72"> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-ascii-font-family: 'Kruti Dev 010'; mso-hansi-font-family: 'Kruti Dev 010'; mso-bidi-font-family: Mangal; mso-bidi-theme-font: minor-bidi; mso-bidi-language: HI;"> <span id="210_TRN_0"><span id="257_TRN_0"><span id="301_TRN_0"><span id="345_TRN_0"><span id="389_TRN_0"><span id="433_TRN_0"><span id="477_TRN_0"><span id="521_TRN_0"><span id="565_TRN_0"><span id="609_TRN_0"><span id="653_TRN_0"><span id="697_TRN_0"><span id="741_TRN_0"><span id="785_TRN_0"><span id="829_TRN_0"><span id="873_TRN_0"><span id="917_TRN_0"><span id="961_TRN_0"><span id="1005_TRN_0"><span id="1049_TRN_0"><span id="1093_TRN_0"><span id="1137_TRN_0"><span id="1181_TRN_0"><span id="1225_TRN_0"><span id="1269_TRN_0"><span id="1313_TRN_0"><span id="1357_TRN_0"><span id="1401_TRN_0"><span id="1445_TRN_0"><span id="1489_TRN_0"><span id="1533_TRN_0"><span id="1577_TRN_0"><span id="1621_TRN_0"><span id="1665_TRN_0"><span id="1709_TRN_0"><span id="1753_TRN_0"><span id="1797_TRN_0"><span id="1841_TRN_0"><span id="1885_TRN_0"><span id="1929_TRN_0"><span id="1973_TRN_0"><span id="2017_TRN_0"><span id="2061_TRN_0"><span id="2105_TRN_0"><span id="2149_TRN_0"><span id="2193_TRN_0"><span id="2237_TRN_0"><span id="2281_TRN_0"><span id="2325_TRN_0"><span id="2369_TRN_0"><span id="2413_TRN_0"><span id="2457_TRN_0"><span id="2501_TRN_0"><span id="2545_TRN_0"><span id="2589_TRN_0"><span id="2633_TRN_0"><span id="2677_TRN_0"><span id="2721_TRN_0"><span id="2765_TRN_0"><span id="2809_TRN_0"><span id="2853_TRN_0"><span id="2897_TRN_0"><span id="2941_TRN_0"><span id="2985_TRN_0"><span id="3029_TRN_0"><span id="3073_TRN_0"><span id="3117_TRN_0"><span id="3161_TRN_0"><span id="3205_TRN_0"><span id="3249_TRN_0"><span id="3293_TRN_0"><span id="3337_TRN_0"><span id="3381_TRN_0"><span id="3425_TRN_0"><span id="3469_TRN_0"><span id="3513_TRN_0"><span id="3557_TRN_0"><span id="3601_TRN_0"><span id="3645_TRN_0"><span id="3689_TRN_0"><span id="3733_TRN_0"><span id="3777_TRN_0"><span id="3821_TRN_0"><span id="3865_TRN_0"><span id="3909_TRN_0">1.</span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></p> </td> <td style="width: 103.5pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom-width: 1pt; border-bottom-color: windowtext; border-right-width: 1pt; border-right-color: windowtext; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="138"> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">पूसा-</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">16</span></p> </td> <td style="width: 310.25pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom-width: 1pt; border-bottom-color: windowtext; border-right-width: 1pt; border-right-color: windowtext; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="414"> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">वर्ष </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">2017 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">में विकसित यह किस्म </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">120 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">दिनों में पकती है। इसकी पैदावार </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">15 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">से </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">20 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">क्विंटल प्रति हेक्टेयर है। इस नई किस्म की प्रायोगिक खेती चल रही है।</span></p> </td> </tr> <tr> <td style="width: 53.75pt; border-right-width: 1pt; border-bottom-width: 1pt; border-left-width: 1pt; border-right-color: windowtext; border-bottom-color: windowtext; border-left-color: windowtext; border-top: none; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="72"> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-ascii-font-family: 'Kruti Dev 010'; mso-hansi-font-family: 'Kruti Dev 010'; mso-bidi-font-family: Mangal; mso-bidi-theme-font: minor-bidi; mso-bidi-language: HI;"><span id="210_TRN_1"><span id="257_TRN_1"><span id="301_TRN_1"><span id="345_TRN_1"><span id="389_TRN_1"><span id="433_TRN_1"><span id="477_TRN_1"><span id="521_TRN_1"><span id="565_TRN_1"><span id="609_TRN_1"><span id="653_TRN_1"><span id="697_TRN_1"><span id="741_TRN_1"><span id="785_TRN_1"><span id="829_TRN_1"><span id="873_TRN_1"><span id="917_TRN_1"><span id="961_TRN_1"><span id="1005_TRN_1"><span id="1049_TRN_1"><span id="1093_TRN_1"><span id="1137_TRN_1"><span id="1181_TRN_1"><span id="1225_TRN_1"><span id="1269_TRN_1"><span id="1313_TRN_1"><span id="1357_TRN_1"><span id="1401_TRN_1"><span id="1445_TRN_1"><span id="1489_TRN_1"><span id="1533_TRN_1"><span id="1577_TRN_1"><span id="1621_TRN_1"><span id="1665_TRN_1"><span id="1709_TRN_1"><span id="1753_TRN_1"><span id="1797_TRN_1"><span id="1841_TRN_1"><span id="1885_TRN_1"><span id="1929_TRN_1"><span id="1973_TRN_1"><span id="2017_TRN_1"><span id="2061_TRN_1"><span id="2105_TRN_1"><span id="2149_TRN_1"><span id="2193_TRN_1"><span id="2237_TRN_1"><span id="2281_TRN_1"><span id="2325_TRN_1"><span id="2369_TRN_1"><span id="2413_TRN_1"><span id="2457_TRN_1"><span id="2501_TRN_1"><span id="2545_TRN_1"><span id="2589_TRN_1"><span id="2633_TRN_1"><span id="2677_TRN_1"><span id="2721_TRN_1"><span id="2765_TRN_1"><span id="2809_TRN_1"><span id="2853_TRN_1"><span id="2897_TRN_1"><span id="2941_TRN_1"><span id="2985_TRN_1"><span id="3029_TRN_1"><span id="3073_TRN_1"><span id="3117_TRN_1"><span id="3161_TRN_1"><span id="3205_TRN_1"><span id="3249_TRN_1"><span id="3293_TRN_1"><span id="3337_TRN_1"><span id="3381_TRN_1"><span id="3425_TRN_1"><span id="3469_TRN_1"><span id="3513_TRN_1"><span id="3557_TRN_1"><span id="3601_TRN_1"><span id="3645_TRN_1"><span id="3689_TRN_1"><span id="3733_TRN_1"><span id="3777_TRN_1"><span id="3821_TRN_1"><span id="3865_TRN_1"><span id="3909_TRN_1"><span id="3953_TRN_0"> 2.</span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span> </span></p> </td> <td style="width: 103.5pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom-width: 1pt; border-bottom-color: windowtext; border-right-width: 1pt; border-right-color: windowtext; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="138"> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">प्रभात</span></p> </td> <td style="width: 310.25pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom-width: 1pt; border-bottom-color: windowtext; border-right-width: 1pt; border-right-color: windowtext; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="414"> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">यह किस्म </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">115 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">से </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">135 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">दिनों में पकती है। इसकी ऊंचाई </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">150-170 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">सें.मी. होती है। उपज </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">10-12 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">क्विंटल प्रति हैक्टर होती है।</span></p> </td> </tr> <tr> <td style="width: 53.75pt; border-right-width: 1pt; border-bottom-width: 1pt; border-left-width: 1pt; border-right-color: windowtext; border-bottom-color: windowtext; border-left-color: windowtext; border-top: none; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="72"> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-ascii-font-family: 'Kruti Dev 010'; mso-hansi-font-family: 'Kruti Dev 010'; mso-bidi-font-family: Mangal; mso-bidi-theme-font: minor-bidi; mso-bidi-language: HI;"><span id="210_TRN_2"><span id="257_TRN_2"><span id="301_TRN_2"><span id="345_TRN_2"><span id="389_TRN_2"><span id="433_TRN_2"><span id="477_TRN_2"><span id="521_TRN_2"><span id="565_TRN_2"><span id="609_TRN_2"><span id="653_TRN_2"><span id="697_TRN_2"><span id="741_TRN_2"><span id="785_TRN_2"><span id="829_TRN_2"><span id="873_TRN_2"><span id="917_TRN_2"><span id="961_TRN_2"><span id="1005_TRN_2"><span id="1049_TRN_2"><span id="1093_TRN_2"><span id="1137_TRN_2"><span id="1181_TRN_2"><span id="1225_TRN_2"><span id="1269_TRN_2"><span id="1313_TRN_2"><span id="1357_TRN_2"><span id="1401_TRN_2"><span id="1445_TRN_2"><span id="1489_TRN_2"><span id="1533_TRN_2"><span id="1577_TRN_2"><span id="1621_TRN_2"><span id="1665_TRN_2"><span id="1709_TRN_2"><span id="1753_TRN_2"><span id="1797_TRN_2"><span id="1841_TRN_2"><span id="1885_TRN_2"><span id="1929_TRN_2"><span id="1973_TRN_2"><span id="2017_TRN_2"><span id="2061_TRN_2"><span id="2105_TRN_2"><span id="2149_TRN_2"><span id="2193_TRN_2"><span id="2237_TRN_2"><span id="2281_TRN_2"><span id="2325_TRN_2"><span id="2369_TRN_2"><span id="2413_TRN_2"><span id="2457_TRN_2"><span id="2501_TRN_2"><span id="2545_TRN_2"><span id="2589_TRN_2"><span id="2633_TRN_2"><span id="2677_TRN_2"><span id="2721_TRN_2"><span id="2765_TRN_2"><span id="2809_TRN_2"><span id="2853_TRN_2"><span id="2897_TRN_2"><span id="2941_TRN_2"><span id="2985_TRN_2"><span id="3029_TRN_2"><span id="3073_TRN_2"><span id="3117_TRN_2"><span id="3161_TRN_2"><span id="3205_TRN_2"><span id="3249_TRN_2"><span id="3293_TRN_2"><span id="3337_TRN_2"><span id="3381_TRN_2"><span id="3425_TRN_2"><span id="3469_TRN_2"><span id="3513_TRN_2"><span id="3557_TRN_2"><span id="3601_TRN_2"><span id="3645_TRN_2"><span id="3689_TRN_2"><span id="3733_TRN_2"><span id="3777_TRN_2"><span id="3821_TRN_2"><span id="3865_TRN_2"><span id="3909_TRN_2"><span id="3953_TRN_1"><span id="3997_TRN_0"><span id="4041_TRN_0">3.</span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span> </span></p> </td> <td style="width: 103.5pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom-width: 1pt; border-bottom-color: windowtext; border-right-width: 1pt; border-right-color: windowtext; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="138"> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">आईसीपीए-</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">8</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">7(प्रगति)</span></p> </td> <td style="width: 310.25pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom-width: 1pt; border-bottom-color: windowtext; border-right-width: 1pt; border-right-color: windowtext; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="414"> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">यह बौनी किस्म </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">130 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">से </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">140 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">दिनों में पकती है तथा उकठा रोग प्रतिरोधी है। इसके दाने बड़े व हल्के भूरे रंग के होते हैं। अधिक तापमान व सूखा सहन करने वाली इस किस्म से </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">18 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">से </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">20 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">क्विटंल प्रति हैक्टर उपज प्राप्त होती है।</span></p> </td> </tr> <tr> <td style="width: 53.75pt; border-right-width: 1pt; border-bottom-width: 1pt; border-left-width: 1pt; border-right-color: windowtext; border-bottom-color: windowtext; border-left-color: windowtext; border-top: none; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="72"> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-ascii-font-family: 'Kruti Dev 010'; mso-hansi-font-family: 'Kruti Dev 010'; mso-bidi-font-family: Mangal; mso-bidi-theme-font: minor-bidi; mso-bidi-language: HI;"><span id="210_TRN_3"><span id="257_TRN_3"><span id="301_TRN_3"><span id="345_TRN_3"><span id="389_TRN_3"><span id="433_TRN_3"><span id="477_TRN_3"><span id="521_TRN_3"><span id="565_TRN_3"><span id="609_TRN_3"><span id="653_TRN_3"><span id="697_TRN_3"><span id="741_TRN_3"><span id="785_TRN_3"><span id="829_TRN_3"><span id="873_TRN_3"><span id="917_TRN_3"><span id="961_TRN_3"><span id="1005_TRN_3"><span id="1049_TRN_3"><span id="1093_TRN_3"><span id="1137_TRN_3"><span id="1181_TRN_3"><span id="1225_TRN_3"><span id="1269_TRN_3"><span id="1313_TRN_3"><span id="1357_TRN_3"><span id="1401_TRN_3"><span id="1445_TRN_3"><span id="1489_TRN_3"><span id="1533_TRN_3"><span id="1577_TRN_3"><span id="1621_TRN_3"><span id="1665_TRN_3"><span id="1709_TRN_3"><span id="1753_TRN_3"><span id="1797_TRN_3"><span id="1841_TRN_3"><span id="1885_TRN_3"><span id="1929_TRN_3"><span id="1973_TRN_3"><span id="2017_TRN_3"><span id="2061_TRN_3"><span id="2105_TRN_3"><span id="2149_TRN_3"><span id="2193_TRN_3"><span id="2237_TRN_3"><span id="2281_TRN_3"><span id="2325_TRN_3"><span id="2369_TRN_3"><span id="2413_TRN_3"><span id="2457_TRN_3"><span id="2501_TRN_3"><span id="2545_TRN_3"><span id="2589_TRN_3"><span id="2633_TRN_3"><span id="2677_TRN_3"><span id="2721_TRN_3"><span id="2765_TRN_3"><span id="2809_TRN_3"><span id="2853_TRN_3"><span id="2897_TRN_3"><span id="2941_TRN_3"><span id="2985_TRN_3"><span id="3029_TRN_3"><span id="3073_TRN_3"><span id="3117_TRN_3"><span id="3161_TRN_3"><span id="3205_TRN_3"><span id="3249_TRN_3"><span id="3293_TRN_3"><span id="3337_TRN_3"><span id="3381_TRN_3"><span id="3425_TRN_3"><span id="3469_TRN_3"><span id="3513_TRN_3"><span id="3557_TRN_3"><span id="3601_TRN_3"><span id="3645_TRN_3"><span id="3689_TRN_3"><span id="3733_TRN_3"><span id="3777_TRN_3"><span id="3821_TRN_3"><span id="3865_TRN_3"><span id="3909_TRN_3"><span id="3953_TRN_2"><span id="3997_TRN_1"><span id="4041_TRN_1"><span id="4085_TRN_0"><span id="4129_TRN_0"><span id="4173_TRN_0"><span id="4217_TRN_0"><span id="4261_TRN_0">4.</span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span> </span></p> </td> <td style="width: 103.5pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom-width: 1pt; border-bottom-color: windowtext; border-right-width: 1pt; border-right-color: windowtext; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="138"> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">यूपीएएस-</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">120</span></p> </td> <td style="width: 310.25pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom-width: 1pt; border-bottom-color: windowtext; border-right-width: 1pt; border-right-color: windowtext; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="414"> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">यह किस्म </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">120 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">से </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">125 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">दिनों में पककर तैयार होती है। हल्के भूरे रंग के बीज वाली इस किस्म के </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">1000 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">बीजों का भार </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">67 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">ग्राम होता है।</span></p> </td> </tr> <tr> <td style="width: 53.75pt; border-right-width: 1pt; border-bottom-width: 1pt; border-left-width: 1pt; border-right-color: windowtext; border-bottom-color: windowtext; border-left-color: windowtext; border-top: none; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="72"> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-ascii-font-family: 'Kruti Dev 010'; mso-hansi-font-family: 'Kruti Dev 010'; mso-bidi-font-family: Mangal; mso-bidi-theme-font: minor-bidi; mso-bidi-language: HI;"><span id="210_TRN_4"><span id="257_TRN_4"><span id="301_TRN_4"><span id="345_TRN_4"><span id="389_TRN_4"><span id="433_TRN_4"><span id="477_TRN_4"><span id="521_TRN_4"><span id="565_TRN_4"><span id="609_TRN_4"><span id="653_TRN_4"><span id="697_TRN_4"><span id="741_TRN_4"><span id="785_TRN_4"><span id="829_TRN_4"><span id="873_TRN_4"><span id="917_TRN_4"><span id="961_TRN_4"><span id="1005_TRN_4"><span id="1049_TRN_4"><span id="1093_TRN_4"><span id="1137_TRN_4"><span id="1181_TRN_4"><span id="1225_TRN_4"><span id="1269_TRN_4"><span id="1313_TRN_4"><span id="1357_TRN_4"><span id="1401_TRN_4"><span id="1445_TRN_4"><span id="1489_TRN_4"><span id="1533_TRN_4"><span id="1577_TRN_4"><span id="1621_TRN_4"><span id="1665_TRN_4"><span id="1709_TRN_4"><span id="1753_TRN_4"><span id="1797_TRN_4"><span id="1841_TRN_4"><span id="1885_TRN_4"><span id="1929_TRN_4"><span id="1973_TRN_4"><span id="2017_TRN_4"><span id="2061_TRN_4"><span id="2105_TRN_4"><span id="2149_TRN_4"><span id="2193_TRN_4"><span id="2237_TRN_4"><span id="2281_TRN_4"><span id="2325_TRN_4"><span id="2369_TRN_4"><span id="2413_TRN_4"><span id="2457_TRN_4"><span id="2501_TRN_4"><span id="2545_TRN_4"><span id="2589_TRN_4"><span id="2633_TRN_4"><span id="2677_TRN_4"><span id="2721_TRN_4"><span id="2765_TRN_4"><span id="2809_TRN_4"><span id="2853_TRN_4"><span id="2897_TRN_4"><span id="2941_TRN_4"><span id="2985_TRN_4"><span id="3029_TRN_4"><span id="3073_TRN_4"><span id="3117_TRN_4"><span id="3161_TRN_4"><span id="3205_TRN_4"><span id="3249_TRN_4"><span id="3293_TRN_4"><span id="3337_TRN_4"><span id="3381_TRN_4"><span id="3425_TRN_4"><span id="3469_TRN_4"><span id="3513_TRN_4"><span id="3557_TRN_4"><span id="3601_TRN_4"><span id="3645_TRN_4"><span id="3689_TRN_4"><span id="3733_TRN_4"><span id="3777_TRN_4"><span id="3821_TRN_4"><span id="3865_TRN_4"><span id="3909_TRN_4"><span id="3953_TRN_3"><span id="3997_TRN_2"><span id="4041_TRN_2"><span id="4085_TRN_1"><span id="4129_TRN_1"><span id="4173_TRN_1"><span id="4217_TRN_1"><span id="4261_TRN_1"><span id="4305_TRN_0"><span id="4349_TRN_0">5.</span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span> </span></p> </td> <td style="width: 103.5pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom-width: 1pt; border-bottom-color: windowtext; border-right-width: 1pt; border-right-color: windowtext; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="138"> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">मानक (एच-</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">77-216</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">)</span></p> </td> <td style="width: 310.25pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom-width: 1pt; border-bottom-color: windowtext; border-right-width: 1pt; border-right-color: windowtext; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="414"> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">यह किस्म </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">130-135 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">दिनों में पकती है। अधिक तापमान व सूखा सहन करने वाली इस किस्म से </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">18 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">से </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">20 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">क्विटंल प्रति हैक्टर उपज प्राप्त होती है।</span></p> </td> </tr> <tr> <td style="width: 53.75pt; border-right-width: 1pt; border-bottom-width: 1pt; border-left-width: 1pt; border-right-color: windowtext; border-bottom-color: windowtext; border-left-color: windowtext; border-top: none; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="72"> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-ascii-font-family: 'Kruti Dev 010'; mso-hansi-font-family: 'Kruti Dev 010'; mso-bidi-font-family: Mangal; mso-bidi-theme-font: minor-bidi; mso-bidi-language: HI;"><span id="210_TRN_5"><span id="257_TRN_5"><span id="301_TRN_5"><span id="345_TRN_5"><span id="389_TRN_5"><span id="433_TRN_5"><span id="477_TRN_5"><span id="521_TRN_5"><span id="565_TRN_5"><span id="609_TRN_5"><span id="653_TRN_5"><span id="697_TRN_5"><span id="741_TRN_5"><span id="785_TRN_5"><span id="829_TRN_5"><span id="873_TRN_5"><span id="917_TRN_5"><span id="961_TRN_5"><span id="1005_TRN_5"><span id="1049_TRN_5"><span id="1093_TRN_5"><span id="1137_TRN_5"><span id="1181_TRN_5"><span id="1225_TRN_5"><span id="1269_TRN_5"><span id="1313_TRN_5"><span id="1357_TRN_5"><span id="1401_TRN_5"><span id="1445_TRN_5"><span id="1489_TRN_5"><span id="1533_TRN_5"><span id="1577_TRN_5"><span id="1621_TRN_5"><span id="1665_TRN_5"><span id="1709_TRN_5"><span id="1753_TRN_5"><span id="1797_TRN_5"><span id="1841_TRN_5"><span id="1885_TRN_5"><span id="1929_TRN_5"><span id="1973_TRN_5"><span id="2017_TRN_5"><span id="2061_TRN_5"><span id="2105_TRN_5"><span id="2149_TRN_5"><span id="2193_TRN_5"><span id="2237_TRN_5"><span id="2281_TRN_5"><span id="2325_TRN_5"><span id="2369_TRN_5"><span id="2413_TRN_5"><span id="2457_TRN_5"><span id="2501_TRN_5"><span id="2545_TRN_5"><span id="2589_TRN_5"><span id="2633_TRN_5"><span id="2677_TRN_5"><span id="2721_TRN_5"><span id="2765_TRN_5"><span id="2809_TRN_5"><span id="2853_TRN_5"><span id="2897_TRN_5"><span id="2941_TRN_5"><span id="2985_TRN_5"><span id="3029_TRN_5"><span id="3073_TRN_5"><span id="3117_TRN_5"><span id="3161_TRN_5"><span id="3205_TRN_5"><span id="3249_TRN_5"><span id="3293_TRN_5"><span id="3337_TRN_5"><span id="3381_TRN_5"><span id="3425_TRN_5"><span id="3469_TRN_5"><span id="3513_TRN_5"><span id="3557_TRN_5"><span id="3601_TRN_5"><span id="3645_TRN_5"><span id="3689_TRN_5"><span id="3733_TRN_5"><span id="3777_TRN_5"><span id="3821_TRN_5"><span id="3865_TRN_5"><span id="3909_TRN_5"><span id="3953_TRN_4"><span id="3997_TRN_3"><span id="4041_TRN_3"><span id="4085_TRN_2"><span id="4129_TRN_2"><span id="4173_TRN_2"><span id="4217_TRN_2"><span id="4261_TRN_2"><span id="4305_TRN_1"><span id="4349_TRN_1"><span id="4393_TRN_0"><span id="4437_TRN_0">6.</span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span> </span></p> </td> <td style="width: 103.5pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom-width: 1pt; border-bottom-color: windowtext; border-right-width: 1pt; border-right-color: windowtext; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="138"> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">लक्ष्मी (आईसीपीएल-</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">85063</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">)</span></p> </td> <td style="width: 310.25pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom-width: 1pt; border-bottom-color: windowtext; border-right-width: 1pt; border-right-color: windowtext; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="414"> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">यह किस्म बुआई के </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">120-130 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">दिनों में पककर तैयार हो जाती है।</span></p> </td> </tr> <tr> <td style="width: 53.75pt; border-right-width: 1pt; border-bottom-width: 1pt; border-left-width: 1pt; border-right-color: windowtext; border-bottom-color: windowtext; border-left-color: windowtext; border-top: none; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="72"> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-ascii-font-family: 'Kruti Dev 010'; mso-hansi-font-family: 'Kruti Dev 010'; mso-bidi-font-family: Mangal; mso-bidi-theme-font: minor-bidi; mso-bidi-language: HI;"><span id="210_TRN_6"><span id="257_TRN_6"><span id="301_TRN_6"><span id="345_TRN_6"><span id="389_TRN_6"><span id="433_TRN_6"><span id="477_TRN_6"><span id="521_TRN_6"><span id="565_TRN_6"><span id="609_TRN_6"><span id="653_TRN_6"><span id="697_TRN_6"><span id="741_TRN_6"><span id="785_TRN_6"><span id="829_TRN_6"><span id="873_TRN_6"><span id="917_TRN_6"><span id="961_TRN_6"><span id="1005_TRN_6"><span id="1049_TRN_6"><span id="1093_TRN_6"><span id="1137_TRN_6"><span id="1181_TRN_6"><span id="1225_TRN_6"><span id="1269_TRN_6"><span id="1313_TRN_6"><span id="1357_TRN_6"><span id="1401_TRN_6"><span id="1445_TRN_6"><span id="1489_TRN_6"><span id="1533_TRN_6"><span id="1577_TRN_6"><span id="1621_TRN_6"><span id="1665_TRN_6"><span id="1709_TRN_6"><span id="1753_TRN_6"><span id="1797_TRN_6"><span id="1841_TRN_6"><span id="1885_TRN_6"><span id="1929_TRN_6"><span id="1973_TRN_6"><span id="2017_TRN_6"><span id="2061_TRN_6"><span id="2105_TRN_6"><span id="2149_TRN_6"><span id="2193_TRN_6"><span id="2237_TRN_6"><span id="2281_TRN_6"><span id="2325_TRN_6"><span id="2369_TRN_6"><span id="2413_TRN_6"><span id="2457_TRN_6"><span id="2501_TRN_6"><span id="2545_TRN_6"><span id="2589_TRN_6"><span id="2633_TRN_6"><span id="2677_TRN_6"><span id="2721_TRN_6"><span id="2765_TRN_6"><span id="2809_TRN_6"><span id="2853_TRN_6"><span id="2897_TRN_6"><span id="2941_TRN_6"><span id="2985_TRN_6"><span id="3029_TRN_6"><span id="3073_TRN_6"><span id="3117_TRN_6"><span id="3161_TRN_6"><span id="3205_TRN_6"><span id="3249_TRN_6"><span id="3293_TRN_6"><span id="3337_TRN_6"><span id="3381_TRN_6"><span id="3425_TRN_6"><span id="3469_TRN_6"><span id="3513_TRN_6"><span id="3557_TRN_6"><span id="3601_TRN_6"><span id="3645_TRN_6"><span id="3689_TRN_6"><span id="3733_TRN_6"><span id="3777_TRN_6"><span id="3821_TRN_6"><span id="3865_TRN_6"><span id="3909_TRN_6"><span id="3953_TRN_5"><span id="3997_TRN_4"><span id="4041_TRN_4"><span id="4085_TRN_3"><span id="4129_TRN_3"><span id="4173_TRN_3"><span id="4217_TRN_3"><span id="4261_TRN_3"><span id="4305_TRN_2"><span id="4349_TRN_2"><span id="4393_TRN_1"><span id="4437_TRN_1"><span id="4481_TRN_0"><span id="4525_TRN_0">7.</span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span></span> </span></p> </td> <td style="width: 103.5pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom-width: 1pt; border-bottom-color: windowtext; border-right-width: 1pt; border-right-color: windowtext; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="138"> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">अन्य पूसा-</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">33</span></p> </td> <td style="width: 310.25pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom-width: 1pt; border-bottom-color: windowtext; border-right-width: 1pt; border-right-color: windowtext; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="414"> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">पूसा-</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">855, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">पूसा-</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">991, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">पूसा-</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">992, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">पूसा-</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">2001, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">पूसा-</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">2002, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">टाईप-</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">21, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">शारदा-पारस आदि उपयुक्त किस्में है।</span></p> </td> </tr> </tbody> </table> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">वर्षा आधारित फसल के लिए जुलाई के मध्य तक वर्षा होते ही बुआई कर देते हैं। फसल के लिए पंक्ति से पंक्ति की दूरी </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">60 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">से </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">75 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">सें.मी. तथा पौधे से पौधे की दूरी </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">15 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">से </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">20 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">सें.मी. रखी जानी चाहिए। हल के पीछे पोरा लगाकार बुआई करते हैं। ध्यान रहे कि बीज </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">5 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">सें.मी. से अधिक गहरा न बोया जाए। लेग्यूमिनेसी कुल की फसल होने से अरहर की फसल में भी नाइट्रोजन की अधिक आवश्यकता नहीं होती। मृदा परीक्षण के आधार पर फॉस्फोरस व पोटाश भी आवश्यकतानुसार दी जानी चाहिए। पौधों के प्रारम्भिक विकास के लिए </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">18 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">से </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">20 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">कि.ग्रा नाइट्रोजन</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, 40 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">से </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">50 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">कि.ग्रा. फॉस्फोरस व </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">30 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">कि.ग्रा पोटाश की जरूरत रहती है। अधिक वर्षा होने पर इस फसल में खरपतवार बहुत तेजी से ब विधि से नष्ट करने के लिए पेन्डीमिथाइलिन </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">30 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">ई.सी. की </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">1.5 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">लीटर मात्रा को </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">800 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">लीटर पानी में मिलाकर बुआई के तुरन्त बाद व अंकुरण से पहले प्रति हेक्टेयर छिड़काव करना चाहिए। फ्लोक्लोरेलिन </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">(</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">बेसालिन) की </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">1</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> कि.ग्रा मात्राा बुआई से पूर्व प्रति हेक्टेयर मृदा में भलीभांति लानी चाहिए।</span></p> <table style="border-collapse: collapse; width: 100%;" border="1"> <tbody> <tr> <td style="width: 100%;"> <h3 class="MsoNormal"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">अरहर के फसल अवशेष से मृदा स्वास्थ्य में सुधार</span></h3> <ul> <li class="MsoNormal"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">अरहर की पत्तियों के लिये उपयोग किये गये पौधों को जब जमीन में हल चलाकर दबाया जाता है तो उनके गलने-सड़ने से जड़ों की गांठों में जमा नाइट्रोजन जैविक रूप में मृदा में पुनः आकर लेकर उसकी-उर्वरा शक्ति को बढ़ाती है।</span></li> <li class="MsoNormal"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">अरहर की पत्तियों से मृदा में जैविक कार्बन की मात्रा में बढ़ोतरी होती है। लगभग </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">40-50</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> कि.ग्रा. नाइट्रोजन अगली फसल को प्राप्त होती है।</span></li> <li class="MsoNormal"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">मृदा में जैविक कार्बन की मात्रा बढ़ने से सूक्ष्म जीवाणुओं की गतिविधियां बढ़ती हैं। इससे पोषक तत्वों की उपलब्धता में बढ़ोतरी होती है।</span></li> <li class="MsoNormal"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">अरहर की पत्तियों को मृदा में मिलाने से मृदा की भौतिक स्थिति में सुधार होता है और मृदा में जल धारण की क्षमता में वृद्धि होती है।</span></li> <li class="MsoNormal"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">मृदा की संरचना में सुधार होने के कारण फसल की जड़ों का फैलाव अच्छा होता है।</span></li> </ul> </td> </tr> </tbody> </table> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">अरहर परिपक्वता के समय अर्थात जब पौधे की सभी फलियों में दाने भर जाएं और पत्तियां हल्की पीली हो जाएं तो </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">10 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">प्रतिशत यूरिया </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">(</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">एक लीटर पानी में </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">100 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">ग्राम) का घोल बनाकर पत्तियों पर छिड़काव करने से एक सप्ताह में अधिकांश पत्तियां खेत में ही गिर जाती हैं। इस प्रकार खेत में </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">1.2-1.4 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">टन प्रति हैक्टर पत्तियों के अवशेष/बायोमास समावेश होते हैं। ये अवशेष अन्य फसल के अवशेषों की तुलना में जल्दी विघटित होकर खाद का काम करते हैं। कम्पोस्टिंग के बाद अगली फसल के लिए </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">0.5 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">टन प्रति हेक्टेयर जैविक खाद की पूर्ति होती है। हरी पत्तियों में लगभग </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">4 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">प्रतिशत नाइट्रोजन होता है</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">जो अगली फसल की लगभग </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">50 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">कि.ग्रा. प्रति हेक्टेयर नाइट्रोजन की पूर्ति करती है। इस प्रकार अगली गेहूँ की फसल में </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">10-20</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> प्रतिशत अधिक उपज प्राप्त होती है।</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">सारणी-</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">2</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> के अनुसार एकीकृत पोषक तत्व प्रबंधन से तीन वर्षों में अरहर की औसतन उपज में संस्तुत एनपीके की तुलना में </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">600</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> कि.ग्रा. प्रति हेक्टेयर बढ़ोतरी हुई है और गेहूं की उपज में </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">950</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> कि.ग्रा. प्रति हेक्टेयर की बढ़ोतरी हुई।</span></p> <p class="MsoNormal"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">सारणी </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">2. </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">अरहर-गेहूं फसल प्रणाली की उपज</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">उत्पादकता एवं शुद्ध लाभ </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> </span></p> <table class="MsoTableGrid" style="border: none;" border="1" cellspacing="0" cellpadding="0"> <tbody> <tr> <td style="width: 77.9pt; border-width: 1pt; border-color: windowtext; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="104"><strong> </strong> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><strong><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">प्रदर्शन प्लॉट</span></strong></p> <strong> </strong></td> <td style="width: 155.8pt; border-top-width: 1pt; border-right-width: 1pt; border-bottom-width: 1pt; border-top-color: windowtext; border-right-color: windowtext; border-bottom-color: windowtext; border-left: none; padding: 0in 5.4pt;" colspan="2" valign="top" width="208"><strong> </strong> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><strong><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">औसतन उपज में वृद्धि (क्विं./है.)</span></strong></p> <strong> </strong></td> <td style="width: 233.8pt; border-top-width: 1pt; border-right-width: 1pt; border-bottom-width: 1pt; border-top-color: windowtext; border-right-color: windowtext; border-bottom-color: windowtext; border-left: none; padding: 0in 5.4pt;" colspan="3" valign="top" width="312"><strong> </strong> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><strong><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">कुल मुनाफा (हजार/हैक्टर)</span></strong></p> <strong> </strong></td> </tr> <tr> <td style="width: 77.9pt; border-right-width: 1pt; border-bottom-width: 1pt; border-left-width: 1pt; border-right-color: windowtext; border-bottom-color: windowtext; border-left-color: windowtext; border-top: none; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="104"><strong> </strong> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><strong><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> </span></strong></p> <strong> </strong></td> <td style="width: 77.9pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom-width: 1pt; border-bottom-color: windowtext; border-right-width: 1pt; border-right-color: windowtext; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="104"><strong> </strong> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><strong><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">अरहर </span></strong></p> <strong> </strong></td> <td style="width: 77.9pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom-width: 1pt; border-bottom-color: windowtext; border-right-width: 1pt; border-right-color: windowtext; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="104"><strong> </strong> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><strong><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">गेहूँ</span></strong></p> <strong> </strong></td> <td style="width: 77.9pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom-width: 1pt; border-bottom-color: windowtext; border-right-width: 1pt; border-right-color: windowtext; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="104"><strong> </strong> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><strong><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">अरहर उपज</span></strong></p> <strong> </strong></td> <td style="width: 77.95pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom-width: 1pt; border-bottom-color: windowtext; border-right-width: 1pt; border-right-color: windowtext; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="104"><strong> </strong> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><strong><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">गेहूं उपज</span></strong></p> <strong> </strong></td> <td style="width: 77.95pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom-width: 1pt; border-bottom-color: windowtext; border-right-width: 1pt; border-right-color: windowtext; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="104"><strong> </strong> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><strong><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">प्रणाली उत्पादकता</span></strong></p> <strong> </strong></td> </tr> <tr> <td style="width: 77.9pt; border-right-width: 1pt; border-bottom-width: 1pt; border-left-width: 1pt; border-right-color: windowtext; border-bottom-color: windowtext; border-left-color: windowtext; border-top: none; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="104"> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">बिना उर्वरक</span></p> </td> <td style="width: 77.9pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom-width: 1pt; border-bottom-color: windowtext; border-right-width: 1pt; border-right-color: windowtext; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="104"> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><span style="font-family: 'Mangal',serif;">0.94</span></p> </td> <td style="width: 77.9pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom-width: 1pt; border-bottom-color: windowtext; border-right-width: 1pt; border-right-color: windowtext; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="104"> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><span style="font-family: 'Mangal',serif;">2.21</span></p> </td> <td style="width: 77.9pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom-width: 1pt; border-bottom-color: windowtext; border-right-width: 1pt; border-right-color: windowtext; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="104"> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><span style="font-family: 'Mangal',serif;">7.6</span></p> </td> <td style="width: 77.95pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom-width: 1pt; border-bottom-color: windowtext; border-right-width: 1pt; border-right-color: windowtext; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="104"> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><span style="font-family: 'Mangal',serif;">0.6</span></p> </td> <td style="width: 77.95pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom-width: 1pt; border-bottom-color: windowtext; border-right-width: 1pt; border-right-color: windowtext; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="104"> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><span style="font-family: 'Mangal',serif;">8.2</span></p> </td> </tr> <tr> <td style="width: 77.9pt; border-right-width: 1pt; border-bottom-width: 1pt; border-left-width: 1pt; border-right-color: windowtext; border-bottom-color: windowtext; border-left-color: windowtext; border-top: none; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="104"> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">संस्तुत एनपीके</span></p> </td> <td style="width: 77.9pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom-width: 1pt; border-bottom-color: windowtext; border-right-width: 1pt; border-right-color: windowtext; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="104"> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><span style="font-family: 'Mangal',serif;">1.44</span></p> </td> <td style="width: 77.9pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom-width: 1pt; border-bottom-color: windowtext; border-right-width: 1pt; border-right-color: windowtext; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="104"> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><span style="font-family: 'Mangal',serif;">4.28</span></p> </td> <td style="width: 77.9pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom-width: 1pt; border-bottom-color: windowtext; border-right-width: 1pt; border-right-color: windowtext; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="104"> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><span style="font-family: 'Mangal',serif;">13.5</span></p> </td> <td style="width: 77.95pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom-width: 1pt; border-bottom-color: windowtext; border-right-width: 1pt; border-right-color: windowtext; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="104"> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><span style="font-family: 'Mangal',serif;">17.2</span></p> </td> <td style="width: 77.95pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom-width: 1pt; border-bottom-color: windowtext; border-right-width: 1pt; border-right-color: windowtext; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="104"> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><span style="font-family: 'Mangal',serif;">30.7</span></p> </td> </tr> <tr> <td style="width: 77.9pt; border-right-width: 1pt; border-bottom-width: 1pt; border-left-width: 1pt; border-right-color: windowtext; border-bottom-color: windowtext; border-left-color: windowtext; border-top: none; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="104"> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">केवल खाद</span></p> </td> <td style="width: 77.9pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom-width: 1pt; border-bottom-color: windowtext; border-right-width: 1pt; border-right-color: windowtext; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="104"> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><span style="font-family: 'Mangal',serif;">1.15</span></p> </td> <td style="width: 77.9pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom-width: 1pt; border-bottom-color: windowtext; border-right-width: 1pt; border-right-color: windowtext; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="104"> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><span style="font-family: 'Mangal',serif;">3.02</span></p> </td> <td style="width: 77.9pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom-width: 1pt; border-bottom-color: windowtext; border-right-width: 1pt; border-right-color: windowtext; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="104"> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><span style="font-family: 'Mangal',serif;">3.3</span></p> </td> <td style="width: 77.95pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom-width: 1pt; border-bottom-color: windowtext; border-right-width: 1pt; border-right-color: windowtext; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="104"> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><span style="font-family: 'Mangal',serif;">1.6</span></p> </td> <td style="width: 77.95pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom-width: 1pt; border-bottom-color: windowtext; border-right-width: 1pt; border-right-color: windowtext; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="104"> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><span style="font-family: 'Mangal',serif;">4.9</span></p> </td> </tr> <tr> <td style="width: 77.9pt; border-right-width: 1pt; border-bottom-width: 1pt; border-left-width: 1pt; border-right-color: windowtext; border-bottom-color: windowtext; border-left-color: windowtext; border-top: none; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="104"> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">एनपीके+खाद</span></p> </td> <td style="width: 77.9pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom-width: 1pt; border-bottom-color: windowtext; border-right-width: 1pt; border-right-color: windowtext; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="104"> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><span style="font-family: 'Mangal',serif;">1.79</span></p> </td> <td style="width: 77.9pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom-width: 1pt; border-bottom-color: windowtext; border-right-width: 1pt; border-right-color: windowtext; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="104"> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><span style="font-family: 'Mangal',serif;">4.92</span></p> </td> <td style="width: 77.9pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom-width: 1pt; border-bottom-color: windowtext; border-right-width: 1pt; border-right-color: windowtext; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="104"> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><span style="font-family: 'Mangal',serif;">11.3</span></p> </td> <td style="width: 77.95pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom-width: 1pt; border-bottom-color: windowtext; border-right-width: 1pt; border-right-color: windowtext; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="104"> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><span style="font-family: 'Mangal',serif;">13.5</span></p> </td> <td style="width: 77.95pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom-width: 1pt; border-bottom-color: windowtext; border-right-width: 1pt; border-right-color: windowtext; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="104"> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><span style="font-family: 'Mangal',serif;">24.8</span></p> </td> </tr> <tr> <td style="width: 77.9pt; border-right-width: 1pt; border-bottom-width: 1pt; border-left-width: 1pt; border-right-color: windowtext; border-bottom-color: windowtext; border-left-color: windowtext; border-top: none; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="104"> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">एनपीके+पत्तियां खाद</span></p> </td> <td style="width: 77.9pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom-width: 1pt; border-bottom-color: windowtext; border-right-width: 1pt; border-right-color: windowtext; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="104"> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><span style="font-family: 'Mangal',serif;">1.50</span></p> </td> <td style="width: 77.9pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom-width: 1pt; border-bottom-color: windowtext; border-right-width: 1pt; border-right-color: windowtext; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="104"> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><span style="font-family: 'Mangal',serif;">5.23</span></p> </td> <td style="width: 77.9pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom-width: 1pt; border-bottom-color: windowtext; border-right-width: 1pt; border-right-color: windowtext; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="104"> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><span style="font-family: 'Mangal',serif;">13.5</span></p> </td> <td style="width: 77.95pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom-width: 1pt; border-bottom-color: windowtext; border-right-width: 1pt; border-right-color: windowtext; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="104"> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><span style="font-family: 'Mangal',serif;">18.9</span></p> </td> <td style="width: 77.95pt; border-top: none; border-left: none; border-bottom-width: 1pt; border-bottom-color: windowtext; border-right-width: 1pt; border-right-color: windowtext; padding: 0in 5.4pt;" valign="top" width="104"> <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: .0001pt; line-height: normal;"><span style="font-family: 'Mangal',serif;">32.4</span></p> </td> </tr> </tbody> </table> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">यदि किसान इस तकनीकी को अपनाते हैं तो उपज में बढ़ोतरी के साथ खाद एवं उर्वरक का खर्चा भी कम होता है। किसान को </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">30 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">से </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">40 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">प्रतिशत का लाभ भी अधिक होगा। किसान</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">अरहर की पत्तियों को खेत में गिराकर मृदा स्वास्थ्य में अत्यधिक सुधार कर सकते हैं। स्वस्थ धरा तो खेत हरा का सपना साकार हो सकता है।</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"><img src="https://static.vikaspedia.in/mediastorage/image/ccMK3.jpg" width="250" height="190" /></span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">वर्तमान में भूमिगत जल स्तर की लगातार गिरावट के साथ जल की लवणता भी बढ़ रही है। धान की फसल में अत्यधिक जल की आवश्यकता होती है। धान की पुआल को जलाने की समस्या को देखते हुए मृदा सुधार के लिए किसानों के लिए यह तकनीकी अपनाना अति आवश्यक है। अरहर की अतिरिक्त कम अवधि </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">(</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">ईएसडी) वाली किस्मों को उगाकर गेहूँ की देरी से बुआई के प्रतिकूल प्रभाव को भी दूर कर सकते हैं। साथ ही</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">जिन क्षेत्रों में पानी की कमी की स्थितियां हैं</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">वहां यह प्रोटीन-ऊर्जा-कुपोषण </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">(</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">पीईएम) से निपटने में भी वरदान सिद्ध होगी।</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">स्त्रोत : खेती पत्रिका,भारतीय कृषि अनुसंधान परिषद(आईसीएआर),लेखक:</span><span lang="HI" style="font-family: Mangal, serif;">गोरधन गेना</span><span style="font-family: Mangal, serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: Mangal, serif;">महेशचन्द मीना और अशोक कुमार मृदा विज्ञान एवं कृषि रसायन विज्ञान संभाग भाकृअनुप-भारतीय कृषि अनुसंधान संस्थान</span><span style="font-family: Mangal, serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: Mangal, serif;">पूसा</span><span style="font-family: Mangal, serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: Mangal, serif;">नई दिल्ली-</span><span style="font-family: Mangal, serif;">110012</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"> </p>