<h3 class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">परिचय</span></h3> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">मेंहंदी जिसे </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">'</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">हिना</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">' </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">भी कहते हैं</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">का वानस्पतिक नाम लॉसोनिया इनर्मिस है। यह लाइर्थिएसी कुल का सदस्य है। मेहंदी को संस्कृत में मेहन्दिका</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">बंगला में मेहंदी</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">मराठी में मेंधी और गुजराती में मेंदी के नाम से पुकारा जाता है। यह एक बहुशाखीय</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">बहुवर्षीय एवं व्यावसायिक फसल है। इसकी पत्तियों का मुख्य तौर पर उत्पादन प्राकृतिक रंग </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">(</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">डाई) तैयार करने के लिए किया जाता है। यह पौधा सम्पूर्ण भारत में बहुतायत में पाया जाता है। इसके अतिरिक्त यह मिस्र</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">अफ्रीका</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">अरब और ईरान आदि देशों में भी मिलता है। यह पौधा ईरान का मूल निवासी है। मेहंदी</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">राजस्थान की एक महत्वपूर्ण फसल है। राजस्थान के पाली जिले में मेहंदी का उत्पादन सबसे अधिक होता है। अधिकतर किसान इसकी पत्तियों को सूखे पाउडर के रूप में पैकिंग कर निर्यात करते हैं।</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">मेहंदी एक झाड़ीदार छोटा वृक्ष है। इसकी शाखाएं कांटेदार</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">नुकीले पर्ण अभिमुख क्रम में</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">लंबे</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">अग्र भाग की ओर कम चौड़े</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">एवं सरल धार वाले होते हैं। इसके पुष्प हरिताभ श्वेत</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">गुच्छों में सुगंधित</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">शाखाग्र फल गोल व कई बीजों वाले होते हैं। एक बार लगाने के बाद कई वर्षों तक इसकी फसल ली जा सकती है। इसकी फसल सितंबर-अक्टूबर तक काट ली जाती है तथा फरवरी से पुनः पौधा स्फुटन करने लगता है।</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"><img src="https://static.vikaspedia.in/mediastorage/image/Heena_ki_Kheti5.jpg" width="218" height="183" /></span></p> <h3 class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">औषिधीय उपयोग</span></h3> <p style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Mangal',serif; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: HI;">मेहंदी के पत्तों</span><span style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Mangal',serif; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">, </span><span lang="HI" style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Mangal',serif; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: HI;">छाल</span><span style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Mangal',serif; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">, </span><span lang="HI" style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Mangal',serif; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: HI;">फल और बीजों का उपयोग विभिन्न औषधियों के उत्पादन में किया जाता है। औषधीय रूप से मेहंदी कफ व पित्तनाशक</span><span style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Mangal',serif; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">, </span><span lang="HI" style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Mangal',serif; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: HI;">शोथहर तथा वर्णशोधक होती है। इसके फल निद्राजनक</span><span style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Mangal',serif; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">, </span><span lang="HI" style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Mangal',serif; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: HI;">शोथहर और ज्वरनाशक तथा बीज अतिसार एवं प्रवाहिका होते हैं। पत्तियों और फूलों से तैयार पेस्ट कुष्ठ रोगों में उपयोगी होता है। इसकी पत्तियों का रस</span><span style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Mangal',serif; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">, </span><span lang="HI" style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Mangal',serif; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: HI;">सिरदर्द और पीलिया के निवारण में प्रयोग किया जाता है। मेहंदी में लासोन </span><span style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Mangal',serif; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">2-</span><span lang="HI" style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Mangal',serif; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: HI;">हाइड्रोक्सी</span><span style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Mangal',serif; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">, 1-4 </span><span lang="HI" style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Mangal',serif; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: HI;">नाप्थ विनोन</span><span style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Mangal',serif; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">, </span><span lang="HI" style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Mangal',serif; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: HI;">रेजिन</span><span style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Mangal',serif; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">, </span><span lang="HI" style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Mangal',serif; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: HI;">टेनिन गौलिक एसिड</span><span style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Mangal',serif; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">, </span><span lang="HI" style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Mangal',serif; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: HI;">ग्लूकोज</span><span style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Mangal',serif; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">, </span><span lang="HI" style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Mangal',serif; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: HI;">वसा</span><span style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Mangal',serif; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">, </span><span lang="HI" style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Mangal',serif; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: HI;">म्यूसीलेज व क्विनोन आदि तत्व पाये जाते हैं। इसकी खेती कंकरीली</span><span style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Mangal',serif; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">, </span><span lang="HI" style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Mangal',serif; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: HI;">पथरीली और हल्की</span><span style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Mangal',serif; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">, </span><span lang="HI" style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Mangal',serif; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: HI;">भारी सभी तरह की भूमि पर की जा सकती है। यह पौधा गर्म व शुष्क जलवायु वाले क्षेत्रों में सरलता से उगता है। बीजों व कलमों द्वारा मेहंदी का प्रवर्धन भी किया जाता है। मार्च-अप्रैल में छायादार स्थान पर तैयार नर्सरी में बीजों को छिड़कना चाहिए। एक हेक्टेयर भूमि पर छिड़काव करने के लिए </span><span style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Mangal',serif; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">20 </span><span lang="HI" style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Mangal',serif; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: HI;">कि.ग्रा. बीजों की मात्रा पर्याप्त होती है। </span><span style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Mangal',serif; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">14 </span><span lang="HI" style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Mangal',serif; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: HI;">से </span><span style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Mangal',serif; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">20 </span><span lang="HI" style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Mangal',serif; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: HI;">दिनों के अंतराल पर बीजों का अंकुरण होता है। जब पौधे की ऊंचाई </span><span style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Mangal',serif; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">40-50 </span><span lang="HI" style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Mangal',serif; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: HI;">सें.मी. तक हो तब उन्हें खेत में सीधी लाइनों में </span><span style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Mangal',serif; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">50 </span><span lang="HI" style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Mangal',serif; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: HI;">सें.मी. की दूरी पर रोपना चाहिए। इस समय खेत की मिट्‌टी अच्छी तरह गीली होनी चाहिए। मेहंदी की खेती में सिंचाई नहीं करनी चाहिए</span><span style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Mangal',serif; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">, </span><span lang="HI" style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Mangal',serif; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: HI;">क्योंकि इससे पत्तों के रंजक तत्वों में कमी आ जाती है। रोपण के एक माह बाद खेत में निराई कर अनावश्यक खरपतवारों को बाहर निकाल देना चाहिए। मार्च-अप्रैल में इसकी प्रथम कटाई जमीन से लगभग </span><span style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Mangal',serif; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">2-3</span><span lang="HI" style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Mangal',serif; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: HI;"> इंच ऊपर से करनी चाहिए। </span></p> <h3 style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Mangal',serif; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: HI;"><span style="font-size: 14.6667px;">बहुवर्षीय सूखारोधी पौधा</span></span></h3> <p style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="line-height: 107%;"><span style="font-family: Mangal, serif;"><span style="font-size: 14.6667px;">आगामी वर्षों में प्रतिवर्ष दो कटाई करनी चाहिए, जिनमें से प्रथम कटाई अक्टूबर-नवंबर एवं दूसरी कटाई मार्च में करनी चाहिए। कटाई कर इसे छोटी-छोटी ढेरियों में सुखाकर संग्रहित करना चाहिए। प्रतिवर्ष 15-20 क्विंटल सूखे पत्ते प्रति हैक्टर की दर से प्राप्त होते हैं। मेहंदी एक बहुवर्षीय सूखारोधी झाड़ीनुमा पौधा है। राजस्थान में इसकी खेती पत्तियों में पाये जाने वाले रंग (1 से 2.5 प्रतिशत लासोन) के लिए की जाती है, जो कि केश रंगने और पारंपरिक साज-सज्जा में काम आता है। इसके अलावा फूलों से प्राप्त सुगंधित तेल (इत्र) और पौधे के विभिन्न औषधीय गुण सुप्रसिद्ध हैं। स्त्रियां इसकी पत्तियां पीसकर हाथ-पांव में लाल रंग रंगने के काम में उपयोग करती हैं। इसके पुष्प, हरिताभ-श्वेत, गुच्छों से सुगंधित शाखाग्र खिलते हैं तथा फल गोल एवं कई बीज वाले होते हैं। मेहंदी के पौधे सम्पूर्ण भारत में पाए जाते हैं। कई जगह इनको खेतों में और बगीचों की मेड़ों पर भी लगाया जाता है तथा फेंसिंग के लिए भी प्रयुक्त किया जाता है। इसके फूलों की अत्यधिक मीठी सुगंध मन को भाती है। वर्तमान में सोजत की मेहंदी का कई ब्रांड नामों से विपणन हो रहा है। अकेले पाली में लगभग 3,400 महिलाओं और पुरुषों को मेहंदी व्यवसाय द्वारा रोजगार मिल रहा है। 125 से अधिक ब्रांड नामों से बिकने वाली मेहंदी के कारण ही सोजत मंडी का नाम पश्चिमी राजस्थान में मेहंदी मंडी के नाम से प्रसिद्ध है, जहां मेहंदी बेचने के लिए दूर गांवों से आने वाले किसानों के लिए सभी तरह की उचित व्यवस्था है।</span></span></span></p> <h3 class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">जलवायु और भूमि</span></h3> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">मेहंदी के पौधे अनेक प्रकार की मृदा व जलवायु में उगाये जा सकते हैं। अच्छी गुणवत्ता की पैदावार के लिए सामान्य बलुई दोमट मृदा एवं उष्ण और शुष्क जलवायु उत्तम है। मेहंदी के पुनर्विकास और अच्छी वृद्धि के लिए तेज धूप</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">शुष्क वातावरण और गर्मी जरुरी है। यह कम पानी तथा लवणीय व क्षारीय भूमि में भी बड़ी आसानी से वृद्धि करती है। इन्हीं कारणों से पश्चिमी राजस्थान में सीमांत शुष्क और अर्ध-शुष्क क्षेत्र मेहंदी उत्पादन के लिए श्रेष्ठ साबित हुए हैं। इसकी खेती की विधि सरल है और सीमित संसाधनों पर निर्भर करती है।</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"><img src="https://static.vikaspedia.in/mediastorage/image/Heena_ki_Kheti4.jpg" width="229" height="200" /></span></p> <h3 class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">खेत की तैयारी </span></h3> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">यह एक बहुवर्षीय फसल है</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">जो एक बार लगाने पर वर्षों तक </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">(100</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> साल) उत्पादन देती रहती है। जिस खेत में मेहंदी लगानी होती है</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">उस खेत की पहले मिट्‌टी पलटने वाले हल से गहरी जुताई करें। इससे भूमि से लगने वाले कीटाणु नष्ट हो जाते हैं। मानसून की पहली बरसात के साथ खेत में </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">2-3</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> जुताई कर पाटा लगाकर खेत को तैयार करें। </span></p> <h3 class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">पौधरोपण </span></h3> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">मेहंदी फसल की शुरुआत पौधरोपण से होती है। एक हैक्टर में पौधरोपण के लिए </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">1.5 </span><span style="font-family: 'Cambria',serif; mso-bidi-font-family: Cambria; color: #212529;">×</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;"> 10</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> मीटर की </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">8-10</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> क्यारियां तैयार की जाती हैं। क्यारियों में </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">40-50</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> सें.मी. गहरी बलुई मिट्‌टी होनी चाहिए। इसके अलावा </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">8-10</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> टन प्रति हैक्टर की दर से सड़ी हुई खाद या कम्पोस्ट डालनी चाहिए। दीमक नियंत्रण के लिए मिथाइल पाराथियॉन </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">10</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> प्रतिशत चूर्ण मिलाना चाहिए। मेहंदी का बीज बहुत छोटा होता है</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">अतः </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">5-6</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> कि.ग्रा. बीज उपचारित कर क्यारियों में समान दर से बोना चाहिए। क्यारियों को समतल व उठे स्थान पर बनाना चाहिए</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">जिससे पानी का निकास आसानी से हो सकता है।</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"><img src="https://static.vikaspedia.in/mediastorage/image/Heena_ki_Kheti3.jpg" width="239" height="209" /></span></p> <h3 class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">बीज उपचार </span></h3> <p style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="line-height: 107%;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">बीज को </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">10-15 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">दिनों तक लगातार पानी में भिगोकर रखा जाता है। हर दिन ताजे पानी का प्रयोग करते हुए समय की बचत के लिए </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">3 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">प्रतिशत नमक के घोल में एक दिन भिगोकर उसके बाद बाकी दिनों साधारण पानी में रखकर धोना चाहिए। इसके पश्चात बीजों को हल्के छायादार स्थान में रखकर सुखाना चाहिए। सुखाने के बाद बीजों को क्यारियों में बोना चाहिए।</span></p> <table style="border-collapse: collapse; width: 100%;" border="1"> <tbody> <tr> <td style="width: 100%;"> <h3 class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><strong><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">राजस्थान में मेहंदी</span></strong></h3> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"><span lang="HI">राजस्थान देश में मेहंदी पत्ती का सबसे प्रमुख उत्पादक प्रदेश है। इस प्रदेश के पाली जिलों विशेषकर सोजत और मारवाड़ में मेहंदी मुख्य फसल के रूप में ली जाती है। इसीलिए यह क्षेत्र इसके उत्पादन का प्रमुख व्यापारिक केन्द्र है। जिले की </span>40,000 <span lang="HI">हैक्टर क्षेत्रफल में फैली मेहंदी की व्यावसायिक खेती से किसानों</span>, <span lang="HI">व्यापारियों और इससे जुड़े हुए उद्योगों को प्रतिवर्ष </span>40 <span lang="HI">करोड़ रुपये से अधिक की आमदनी होती है। इसी कारण सोजत पूरे विश्व में मेहंदी उत्पादन और विपणन की प्रमुख मंडी है। सोजत क्षेत्र में मेहंदी का पाउडर बनाने तथा मेहंदी की सपफाई करने वाले लगभग </span>50-60<span lang="HI"> कारखाने लगे हुए हैं। इन कारखानों के मालिक अपना उत्पाद तैयार कर पूरे विश्व के साथ-साथ भारत के दूरदराज के गांवों</span>, <span lang="HI">कस्बों और शहरों में भी आपूर्ति करते हैं।</span> </span></p> </td> </tr> </tbody> </table> <h3 class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">बुआई का समय </span></h3> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">मेहंदी की बुआई फरवरी-मार्च में करते हैं। पौधों की रोपाई का उचित समय जुलाई-अगस्त रहता है। बुआई के बाद झारे की सहायता से पानी देते रहना चाहिए</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">जिससे अंकुरण ठीक प्रकार से हो सके।</span></p> <h3 class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">बुआई की विधि</span></h3> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">उपचारित बीज की मात्रा के बराबर रेत मिलाकर बीज को क्यारियों में छिड़ककर बुआई करते हैं। इसके बाद हल्का झाड़ू फेरकर व बारीक सड़ा हुआ गोबर ऊपर से छिड़ककर बीज को ढक दिया जाता है।</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"><img src="https://static.vikaspedia.in/mediastorage/image/Heena_ki_Kheti2.jpg" width="220" height="185" /></span></p> <h3 class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">सिंचाई </span></h3> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span style="font-family: 'Mangal',serif;">10</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> से </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">15</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> दिनों में बीज का अंकुरण पूरा होने तक प्रतिदिन सिंचाई की आवश्यकता होती है। बाद में हर दूसरे दिन या आवश्यकतानुसार सिंचाई करनी चाहिए। सिंचाई करते समय ध्यान रहे कि पानी तेज गति से नहीं डालें</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">जिससे बीज पानी के साथ बह न सके।</span></p> <h3 class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">निराई-गुड़ाई </span></h3> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">बुआई के </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">20-30 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">दिनों बाद और समय-समय पर हल्की निराई-गुड़ाई करते हैं। पौधशाला में पौधे </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">3 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">से </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">4 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">माह की अवधि में </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">30 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">से </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">45 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">सें.मी. की ऊंचाई प्राप्त कर लेते हैं और खेत में स्थानांतरित करने योग्य हो जाते हैं। जब जुलाई में मानसून आ जाता है</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">तब पौधों की दूसरे खेत में रोपाई करनी चाहिए।</span></p> <table style="border-collapse: collapse; width: 100%;" border="1"> <tbody> <tr> <td style="width: 100%;"> <h3 class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">मेहंदी में लगने वाले कीटों एवं रोगों का प्रंबधन</span></h3> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">मेहंदी में लगने वाले कीटों एवं रोगों के उपचार के लिए काजरी संस्थान ने कीट एवं रोगनाशकों</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">जैव कीटनाशियों एवं जैव नियंत्रण द्वारा कापफी सफलता प्राप्त की है</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">जो निम्न प्रकार है : </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">रोगनाशी रसायनों द्वारा कीट एवं रोग की रोकथाम </span></p> <ul> <li class="MsoListParagraphCxSpFirst" style="text-align: justify; text-indent: -0.25in;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> सायनिक नियंत्रण बाविस्टिन </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">(1.5 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">ग्राम/लीटर पानी) + मोनोक्रोटोफॉस </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">(1 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">मि.ली./लीटर पानी) के घोल का छिड़काव कीट एवं रोग नियंत्रण के लिए अत्याधिक प्रभावी पाये गए। कीट नियंत्रण में </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">40 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">प्रतिशत से </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">2.25 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">प्रतिशत तथा रोग नियंत्रण </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">43 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">प्रतिशत से </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">8.4 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">प्रतिशत तक की कमी आंकी गई। </span></li> <li class="MsoListParagraphCxSpFirst" style="text-align: justify; text-indent: -0.25in;"><!-- [if !supportLists]--><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> पाली जिले के सोजत में ट्राइकोडर्मा </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">(1 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">कि.ग्रा.)</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">वर्मीकम्पोस्ट </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">(40 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">कि.ग्रा. + फोरेट </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">20 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">ग्राम/प्लांट) का उपचार करने पर मेहंदी की फसल उत्पादन में वृद्धि पाई गई। अतः मृदा उपचार व पत्ती उपचार द्वारा मेहंदी की फसल का उत्पादन बढ़ाया जा सकता है। </span></li> </ul> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"><span lang="HI">जैविक नियंत्रण जैव नियंत्रण द्वारा कीटों एवं रोगों की रोकथाम के लिए </span>1<span lang="HI"> कि.ग्रा. ट्राइकोडर्मा कल्चर को </span>40<span lang="HI"> कि.ग्रा.</span>, <span lang="HI">वर्मीकम्पोस्ट या सड़ी हुई गोबर की खाद में मिलाकर पौधे के चारों ओर डाल दें। फोरेट का उपचार करने से जड़गलन रोग एवं दीमक का प्रकोप नियंत्रित हो जाता है। लट्‌ट को नियंत्रित करने के लिए प्रतिरोध भी हो जाता है तथा पैदावार दर बढ़ जाती है। खेत में दीमक से छुटकारा पाने के लिए पहले खेत की </span>2-3 <span lang="HI">बार जुताई करनी चाहिए। फिर नीम की खली का चूर्ण </span>50-60 <span lang="HI">कि.ग्रा. प्रति हैक्टर की दर से डालना चाहिए। नर्सरी में समय-समय पर नीम की पत्तियों के घोल का छिड़काव</span>, <span lang="HI">दीमक के प्रकोप से बचाने के लिए करना चाहिए।</span> </span></p> </td> </tr> </tbody> </table> <h3 class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">रोपाई</span></h3> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">रोपाई के लिए खेत में पहले हल</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">तवेदार </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">(</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">हैरो) और कल्टीवेटर चलाकर मिट्‌टी भुरभुरी कर ली जाती है। दीमक नियंत्रण के लिए खेत में </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">25</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> कि.ग्रा./हैक्टर मिथाइल पाराथियॉन या क्लोरपाइरीफॉस डस्ट का छिड़काव तथा उत्पादकता व जल संग्रहण बढ़ाने के लिए </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">5</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> टन/हैक्टर कम्पोस्ट खाद डालनी चाहिए। पौधों की रोपाई जुलाई-अगस्त में बरसात के बाद जल्दी की जाती है। पौधशाला में उपलब्ध पौध </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">(</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">जड़ से उखाड़े पौधे) के अधिकतम तने व जड़ों को काटकर छोटा करके खेत में स्थानांतरित करते हैं। खेत में रोपाई लाईन से लाईन </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">45 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">सें.मी. तथा पौधे से पौधे की दूरी </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">30</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> सें.मी. की दूरी पर खूंटी से </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">10-15</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> मि.मी. गहरा गड्‌ढा करके की जाती है। क्लोरपाइरीफॉस </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">35</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> ई.सी. घोल में जड़ों को गीला करके लगाने से दीमक से अतिरिक्त बचाव होता है। जड़ को सूखने से रोकने के लिए आसपास की मिट्टी को अच्छी तरह दबाना अति महत्वपूर्ण है। रोपण कार्य पूर्ण होने के बाद एक-दो बरसात होना जरुरी है</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">ताकि रोप खेत में सफलतापूर्वक स्थापित हो सके। रोपे गए पौधों के उचित विकास के लिए </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">40</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> कि.ग्रा. प्रति हैक्टर नाइट्रोजन पौधरोपण के समय देनी होती है। </span></p> <h3 class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">सिंचाई </span></h3> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">सामान्यतः मेहंदी की खेती बरसात पर आधारित खरीफ फसल के रूप में लेते हैं। सफल रोपण के बाद दो या तीन अच्छी वर्षा मेहंदी पत्ती उत्पादन के लिए पर्याप्त है। प्रथम वर्ष पौधरोपण के बाद वर्षा नहीं होने पर मेहंदी की सफल स्थापना के लिए एक सिंचाई की आवश्यकता रहती है। इसके उत्पादन बढ़ाने या अत्यधिक सूखे से फसल को बचाने के लिए सिंचाई करना एक वैकल्पिक जरुरत है। </span></p> <h3 class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">अंतरासस्य व पोषण </span></h3> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">खरपतवार नियंत्रण और नमी संरक्षण के लिए निराई-गुड़ाई जरुरी है। प्रथम वष कुदाली से और बाद के वर्षों में हल चलाकर कर सकते हैं। मेहंदी फसल में एक से दो गुड़ाई </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">30-50 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">दिनों के अंतराल पर की जाती है। पौधों की उचित बढ़वार के लिए मेहंदी के स्थापित खेतों या बागानों में हर वर्ष प्रथम निराई-गुड़ाई के समय </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">40</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> कि.ग्रा. प्रति हैक्टर नाइट्रोजन उर्वरक पौधों की कतारों के दोनों तरफ डालनी चाहिए। अच्छी बरसात की स्थिति में दूसरी निराई-गुड़ाई के समय इसे दोहरायें।</span></p> <h3 class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">कीट एवं रोग </span></h3> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">मेहंदी में मुख्यतः लगने वाले कीट</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">पत्ती निष्पत्रक </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">(</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">लीफ डिफोलिएटर)</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">सफेद मक्खी </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">(</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">व्हाइट फ्लाई)</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">एफिड</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">मॉइलासिरस बीटल एवं दीमक हैं। उनमें से पत्ती निष्पत्रक का प्रकोप फसल को बहुत नुकसान पहुंचाता है। इस कीट का लार्वा पत्तियों को अपना भोजन बनाता है तथा बहुत नुकसान पहुंचाता है। इस कीट का संक्रमण मुख्यतः जुलाई से सितंबर के बीच पाया जाता है। इससे लगभग </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">35-50 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">प्रतिशत तक नुकसान होता है। राजस्थान में मेहंदी में किसी भयंकर रोग का प्रकोप नहीं पाया जाता है</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">किन्तु वर्षा के मौसम में ऑल्टरनेरिया नामक कवक पत्तियों में गहरे भूरे रंग के धब्बे बनाते हैं। धीरे-धीरे ये धब्बे आपस में मिल जाते हैं</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">जिससे पत्तियां समय से पूर्व गिर जाती हैं। इसके अतिरिक्त मेहंदी की कई वर्षों तक फसल लेने से इसमें मृदा रोग का प्रकोप पाया गया है। यह रोग मेहंदी की जड़ों को ग्रसित करता है</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">जिसे चारकोल जड़ गलन रोग कहते हैं। इस रोग का जनक राइजोबटोनिया बटाइकोला होता है। ऐसी जड़ें कवक रोग के कारण काले रंग की हो जाती हैं। ग्रीष्म काल में वर्षा न होने तथा अधिक तापमान के कारण मेहंदी के पौधे इस रोग से ग्रस्त होकर सूख जाते हैं।</span></p> <h3 class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">कटाई</span></h3> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">मेहंदी की फसल को साल में एक या दो बार काटते हैं। मुख्य फसल मानसून के बाद तेज गर्मी से पत्तियां पकने पर अक्टूबर-नवंबर में काटी जाती है। कटाई का समय उत्पादन की दृष्टि से बहुत महत्व रखता है। शाखाओं के निचले भाग में पत्तियां पूरी तरह पीली पड़ने पर और स्वतः झड़ने से पहले ही मेहंदी की फसल काट लेनी चाहिए। पत्तियों का आधा उत्पादन पौधों के निचले एक चौथाई भाग से मिलता है। पत्तियों से भरी डालियों/शाखाओं को जमीन के नजदीक से काटकर सूखे खेत या अन्य स्थान पर खुले में सूखने के लिए तीन-चार दिनों तक छोड़ दिया जाता है। सुखाते समय फसल बरसात/पानी से भीगनी नहीं चाहिए। एक भी बौछार कटी हुई मेहंदी की गुणवत्ता को प्रभावित कर सकती है। इसलिए कटाई के समय मौसम साफ और खुला होना आवश्यक है। सूखने के बाद पत्तियों को झाड़कर इकट्‌ठा किया जाता है और बोरियों में भरकर सूखे स्थान पर भंडारण किया जाता है।</span></p> <table style="border-collapse: collapse; width: 100%;" border="1"> <tbody> <tr> <td style="width: 100%;"> <h3 class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">मेहंदी की खेती के लाभ </span></h3> <ul> <li class="MsoListParagraphCxSpFirst" style="text-align: justify; text-indent: -0.25in;"><!-- [if !supportLists]--><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> हर घर में उपयोग होने के कारण इसके विपणन में आसानी रहती है</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">जिससे उत्पादन लागत मिल जाती है </span></li> <li class="MsoListParagraphCxSpMiddle" style="text-align: justify; text-indent: -0.25in;"><!-- [if !supportLists]--><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> बहुवर्षीय फसल होने के कारण प्रति वर्ष उत्पादन की निश्चितता तथा बार-बार नई फसल लगाने के झंझट से मुक्ति</span></li> <li class="MsoListParagraphCxSpMiddle" style="text-align: justify; text-indent: -0.25in;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> बहुवर्षीय फसल होने के कारण बाढ़</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">सूखा आदि आपदाओं का विशेष असर नहीं है </span></li> <li class="MsoListParagraphCxSpMiddle" style="text-align: justify; text-indent: -0.25in;"><!-- [if !supportLists]--><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> खाली पड़ी भूमि का सदुपयोग। </span></li> <li class="MsoListParagraphCxSpMiddle" style="text-align: justify; text-indent: -0.25in;"><!-- [if !supportLists]--><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> मृदा के जल संरक्षण में लाभकारी </span></li> <li class="MsoListParagraphCxSpMiddle" style="text-align: justify; text-indent: -0.25in;"><!-- [if !supportLists]--><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> इसके उत्पादन में रासायनिक एवं कीटनाशक दवाओं की आवश्यकता नहीं होती है</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">जिससे किसानों को कम लागत आती है।</span></li> <li class="MsoListParagraphCxSpMiddle" style="text-align: justify; text-indent: -0.25in;"> लवणीय और क्षारीय भूमि में भी आसानी से फसल ली जा सकती है।</li> <li class="MsoListParagraphCxSpMiddle" style="text-align: justify; text-indent: -0.25in;"> कम खर्चे में अधिक आय प्राप्त होती है।</li> <li class="MsoListParagraphCxSpMiddle" style="text-align: justify; text-indent: -0.25in;"><span style="font-family: Mangal, serif;"> मेहंदी के औषधीय गुणों के कारण इसका दोहरा लाभ मिलता है</span></li> </ul> </td> </tr> </tbody> </table> <h3 class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">उपज</span></h3> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">बारानी फसल से औसतन </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">1200</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> से </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">1600</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> कि.ग्रा. सूखी पत्ती प्रति हैक्टर प्राप्त होती है। स्थापना के प्रथम तीन वर्ष तक पैदावार कम होती है </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">(500</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> से </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">700</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> कि.ग्रा. प्रति हैक्टर) मेहंदी बागान सामान्यतः </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">20</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> से </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">30</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> साल तक उपजाऊ और लाभप्रद रहते हैं।</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"><img src="https://static.vikaspedia.in/mediastorage/image/Heena_ki_Kheti1.jpg" width="240" height="202" /></span></p> <h3 class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">आर्थिक लाभ </span></h3> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">मेहंदी की खेती में मुख्य लागत प्रथम वर्ष लगभग </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">15,000 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">रुपये प्रति हैक्टर आती है, जिसमें </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">15 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">प्रतिशत खर्च जुताई, </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">55 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">प्रतिशत मजदूरी और </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">30 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">प्रतिशत पौध खरीदने पर होता है। बाद के वर्षों में इसका आधा व्यय रखरखाव</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">कटाई और पत्ती झड़ाई इत्यादि पर होता है। मेहंदी की खेती से कुल आमदनी व लाभ सूखी पत्ती की उपज</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">गुणवत्ता और बाजार </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">(</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">मंडी) में आवक पर निर्भर करती है। मंडी में सूखी पत्ती औसतन </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">20 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">रुपये प्रति कि.ग्रा. की दर से बिकती है। एक अनुमान के अनुसार </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">1500 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">कि.ग्रा. उपज से लगभग </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">60,000 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">रुपये प्रति हैक्टर शुद्ध लाभ होता है। स्थापना के प्रथम तीन वर्षों में इससे कम आर्थिक लाभ मिलता है परंतु बाद में अच्छा उत्पादन व भाव मिलने पर शुद्ध लाभ </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">2</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> से </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">3</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> गुना बढ़ सकता है।</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><strong><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">स्त्रोत: खेती पत्रिका, भारतीय कृषि अनुसंधान परिषद(आईसीएआर),लेखक-</span><span lang="HI" style="font-family: Mangal, serif;">मोती लाल मीणा</span><span style="font-family: Mangal, serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: Mangal, serif;">ऐश्वर्य डूडी और धीरज सिंह भाकृअनुप-काजरी</span><span style="font-family: Mangal, serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: Mangal, serif;">कृषि विज्ञान केन्द्र</span><span style="font-family: Mangal, serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: Mangal, serif;">पाली-मारवार-</span><span style="font-family: Mangal, serif;">306401 (</span><span lang="HI" style="font-family: Mangal, serif;">राजस्थान)</span></strong></p>